Ευεργετινός – Λόγοι και Διδασκαλίες Αγίων Πατέρων – Τόμος Δ΄

Σε κάθε εποχή ο λόγος του Ευαγγελίου σπέρνεται από τον Κύριο στις καρδιές των ανθρώπων. Σε όσες βρίσκει καλή γη, καρποφορεί πλούσια· και αυτό θα συνεχίζεται μέχρι τη συντέλεια, όταν ο επουράνιος Γεωργός θα κάνει τον θερισμό. Πέρα από τις αρετές και την αγιότητα, ο λόγος του Ευαγγελίου καρποφορεί επίσης και λόγο, ξεχείλισμα του φωτισμένου νου και της αγιασμένης καρδιάς οσίων Πατέρων και διδασκάλων. Ο θησαυρός αυτός του πατερικού λόγου συσσωρεύεται αιώνες τώρα, ξεπερνώντας τα χρονικά και τοπικά όρια, και έχει αποταμιευθεί στα “πατερικά” βιβλία: στα συγγράματα των Πατέρων, στους βίους των Αγίων και των Μαρτύρων, στις διηγήσεις και τα αποφθέγματα των Οσίων της ερήμου – στα παραδοσιακά, δηλαδή, αναγνώσματα των ορθοδόξων ανά τους αιώνες. Από αυτή την τεράστια κληρονομιά σταχυολογήθηκε από τον μοναχό Παύλο (-1054), η συλλογή που έγινε γνωστή με το όνομα “Ευεργετινός”. Ο Παύλος, εύπορος και μορφωμένος Κωνσταντινουπολίτης, ακολούθησε τη μοναχική ζωή. Αποσύρθηκε σε ένα κτήμα του έξω από την Πόλη, το οποίο μετέτρεψε σε ασκητήριο και το αφιέρωσε στην υπεραγία Θεοτόκο την “Ευεργέτιδα”. Αυτό εξελίχθηκε στη μεγαλόπρεπη μονή της Ευεργέτιδος που διατηρήθηκε ως την Άλωση, και ο ιδρυτής, ο μακάριος Παύλος, επονομάστηκε Ευεργετινός. Για την ωφέλεια τη δική του και των συνασκητών του ο Παύλος σκέφτηκε να συντάξει μιαν αντιπροσωπευτική ανθολογία πνευματικών κειμένων, με έμφαση στην πρακτική διδαχή και στο ενάρετο παράδειγμα. Συγκέντρωσε λοιπόν διαλεχτά αποσπάσματα από τα πατερικά βιβλία […] και τα χώρισε σε τέσσερα βιβλία, από πενήντα υποθέσεις το καθένα. […] (Από τον πρόλογο της έκδοσης)

Περιεχόμενα

1 Ο μοναχός έχει δώσει υπόσχεση ακτημοσύνης. Ποιο είναι το γνώρισμα εκείνου που δεν έχει προσκόλληση στα υλικά. Πως οι πατέρες κατόρθωσαν την ακτημοσύνη.
2 Η άσκηση της ελεημοσύνης με υλικά αγαθά είναι αναγκαία στους κοσμικούς, επειδή αυτοί δεν είναι ακτήμονες και επειδή ωφελούνται πάρα πολύ από αυτήν. Αυτοί πρέπει να κάνουν την ελεημοσύνη απλόχερα, και από τα καλύτερα που έχουν.
3 Το πάθος της φιλαργυρίας είναι το πιο ολέθριο από όλα τα πάθη.
4 Από που προξενείται η αγάπη προς τον Θεό, πως φανερώνεται και ποια είναι τα έργα της.
5 Το να ησυχάζει κανείς με επίγνωση είναι πάρα πολύ μεγάλη αρετή και απαιτεί μεγάλες ψυχές. Ποιά είναι η με επίγνωση ησυχία και πως κατορθώνεται.
6 Πως και με ποια μέσα νικά κανείς τους λογισμούς, και ως ποιο σημείο δεν είμαστε υπεύθυνοι γι’ αυτούς.
7 Η περιπλάνηση του νου και η λησμοσύνη είναι θάνατος για τον πιστό. Αντίθετα, η συνεχής μνήμη και θεωρία του Θεού γίνεται γι’ αυτόν ζωή και αφανίζει κάθε κακία.
8 Πρέπει να προσευχόμαστε αδιάλειπτα. Τι σημαίνει αυτό και πως κατορθώνεται.
9 Εκείνος που περιτειχίζεται διαρκώς με την προσευχή, δεν κυριεύεται από τους εχθρούς. Γι αυτόν τον λόγο πρέπει να καλλιεργούμε την προσευχή.
10 Ποια είναι η δύναμη της προσευχής. Με την προσευχή δίνεται κάθε αγαθό από τον Θεό και ενώνεται ο άνθρωπος με τον Θεό.
11 Όταν κανείς ζητά από τον Θεό, πρέπει να ζητά όχι ό,τι του αρέσει, αλλά ό,τι θα κρίνει ο Θεός ότι τον συμφέρει.
12 Αυτός που ζητά από τον Θεό τα συμφέροντα, πρέπει να δέχεται ευχαρίστως εκείνα που του στέλνει η θεία πρόνοια, ακόμη και αν είναι αντίθετα με αυτά που θέλει.
13 Η προσευχή πρέπει να βοηθιέται από τις πράξεις. Ποια είναι αυτά που κάνουν την προσευχή να μη γίνεται δεκτή από τον Θεό.
14 Όταν ένας έχει κάτι εναντίον κάποιου, ή όταν άλλος έχει κάτι εναντίον του και αυτός δεν φροντίζει να συμφιλιωθούν, η προσευχή του δεν γίνεται δεκτή από τον Θεό.
15 Η ανάγνωση των Γραφών είναι απαραίτητη για τον πιστό, και η ωφέλειά της είναι μεγάλη.
16 Αυτά πού διαβάζουμε, οφείλουμε και να τα πράττουμε. Γιατί ή σωτηρία δεν βρίσκεται στα λόγια άλλα στα έργα, και γι’ αυτό η απλή γνώση είναι ανώφελη. Ο πνευματικός άνθρωπος δεν πρέπει να μένει στο γράμμα όσων διαβάζει, αλλά να αγωνίζεται να εισχωρήσει και στο πνεύμα.
17 Δεν πρέπει κανείς, από υπερηφάνεια, να ερευνά με περιέργεια τα υψηλά νοήματα της Γραφής και θέματα δογματικά και απόκρυφα ή να περιεργάζεται τις κρίσεις του Θεού.
18 Ο πιστός πρέπει να απέχει εντελώς από την ψεύτικη γνώση και τη συνομιλία με αιρετικούς. Ποια είναι η κατά Θεόν σοφία. Μερικούς τους βοηθά και το ότι είναι αμαθείς.
19 Οι δαίμονες τίποτε δεν μπορούν να κάνουν εναντίον των πιστών. Γι’ αυτό πρέπει να τους καταφρονούμε και να μη δειλιάζουμε, ούτε να τους δίνουμε καθόλου σημασία, ό,τι και αν κάνουν. Πως μπορεί κανείς να διακρίνει μια οπτασία, αν είναι από τα πονηρά πνεύματα ή από τα αγαθά -γιατί πολλές φορές οι δαίμονες δείχνουν και φαντασίες για να πλανήσουν τους απλοϊκούς και παρηγορούν την ψυχή. Ποια είναι ή θεϊκή παρηγοριά και ποια η δαιμονική.
20 Τα όνειρα παρουσιάζονται με πολλούς τρόπους, γι’ αυτό και είναι πιο ασφαλές να μην τα πιστεύουμε. Τίποτε μελλοντικό δεν γνωρίζουν οι δαίμονες, αν και προσποιούνται ότι γνωρίζουν μερικάo όταν προλέγουν, το κάνουν συμπεραίνοντας.
21 Οι δαίμονες διόλου δεν γνωρίζουν αυτά που έχει ο άνθρωπος στην καρδιά του, ούτε από ποια πάθη νικιόμαστε. Αυτά τα μαθαίνουν από όσα λέμε ή πράττουμε.
22 Ποια είναι η κατάσταση της απάθειας, ποια τα γνωρίσματά της, και πως τα αποκτά ο άνθρωπος.
23 Πότε και πως πρέπει κανείς να καταπιάνεται με τη θεολογία. Τι είναι η πνευματική σοφία και τι η πνευματική γνώση. Ποια είναι η διαφορά τους και πως ο νους αξιώνεται να τις αποκτήσει.
24 Πως και με ποια μέσα γίνεται ο νους μέτοχος της χάρης του Θεού και υψώνεται στη θεωρία, και πως διατηρείται σε αυτή την κατάσταση.
25 Με πόσους τρόπους γίνεται η θεϊκή παραχώρηση και εγκατάλειψη, και τι πρέπει να κάνουμε σε αυτές τις περιπτώσεις για να επανέλθει η χάρη του
26 Η θεωρία φέρνει τον νου σε έκσταση (…)